آغاز کار...

امام جواد (سلام الله علیه) : • مَن لَم يَعرِفِ المَوارِدَ أعيَتهُ المَصادِرُ. هر كس نداند كارى را از كجا آغاز كند، از به سرانجام رساندن آن درماند.


درباره ما

فرش گنجینه (اعرابی) با بیش از 50 سال حضور در عرصه فرش دستباف، آمادگی خدمت رسانی به شما دوست گرامی در تمام زمینه های مرتبط به این هنر از جمله : مشاوره در خرید و فروش و تعمیرات و صادرات به تمام نقاط جهان و همچین معرفی نقشه های متنوع و مناطق مختلف فرش بافی ایران را دارد. امیداوریم که به سهم خودمان، گامی هر چند کوچک در معرفی این هنر اصیل ایران برداشته باشیم.


شما اينجا هستيد: ساختار بافت قالی مراحل بافت فرش
Share to Facebook Share to Twitter Share to Linkedin Share to Delicious Share to Google 

مراحل بافت فرش

نامه الکترونیک چاپ PDF

مراحل مختلف بافت قالی



گره یا ریشه زدن

نحوه کشیدن یا رد کردن پود ضخیم

نحوه کشیدن یا رد کردن پود نازک

شیرازه یا کنار پیچ

نحوه ترمیم پارگی چله ها

پایین کشیدن قالی

بریدن و پایین آوردن قالی





گره يا ريشه زدن


گره يا ريشه زدن قالي يكي از امتيازاتي است كه بافت قالي را از ساير دست بافتهاي سنتي نظير گليم و جاجيم جدا مي كند. ريشه زدن عبارتست از پيچيدن يا گره زدن نخ پشمي (خامه) و يا ابريشمي به دور دو چله (تارهاي زير و رو) به طريقي كه اندازه دو سر اين گره تشكيل يك پرز دولا را در قالي بدهد. دو شيوه متمايز و متداول براي گره زدن عبارتند از:

• گره زدن به روش فارسي: براي بافت گره فارسي ابتدا مقداري از خامه (نخ پشمي) را از جدا كرده و در حالي كه چاقوي فارسي باف را به دست راست دارند، با دو انگشت شست و سبابه دست چپ سر خامه جدا شده را نگه داشته و سپس به وسيله سر انگشت سبابه دست راست يك جفت چله (زير و رو) را جلو آورده و ضمن اين كه حدود 2 سانتيمتر از خامه بين انگشتان دست چپ بيرون آمده، آن را از پشت چله اول رد نموده، پس از خم كردن سر آن خامه از روي چله دوم به سمت پشت آن عبور داده و از مابين دو تار به سمت روي قالي جلو كشيده و كاملاً پايين مي آورند. اين كار با انگشت شست و سبابه دست راست صورت مي گيرد. سپس به وسيله لبه كاردك سر نخ اضافه را مي برند. زدن گره ابتدا كمي مشكل به نظر مي رسد ولي به مرور چنان مهارت و تسلط پيدا خواهد شد كه حركت انگشتان به سرعت اين كار را انجام خواهند داد. گره فارسي را گره نامتقارن نيز مي گويند زيرا خامه به دور يك تار پيچيده شده است و نسبت به تار ديگر تقارني ندارد.

• گره زدن به روش تركي: براي گره زدن به روش تركي معمولاً از قلاب قاليبافي استفاده مي شود. ابتدا مانندروش فارسي خامه را از توپك گرفته و به دست چپ مي گيرند (سر خامه ميان دو انگشت سبابه و شست دست چپ قرار مي گيرد) حال به وسيله قلاب كه در دست راست است، يك تار زير را به طرف جلو كشيده و با دست چپ سر خامه را از پشت آن مي گذرانند. در اين وضعيت سر خامه را با دو انگشت سبابه و شست دست چپ گرفته و ادامه نخ خامه را به كمك ساير انگشتان در كف همان دست مهار مي شود. خامه ضمن اين رفت و برگشت در حد فاصله دست چپ و تار زير، زاويه اي را به وجود خواهد آورد كه در رأس آن تار زير قرار دارد. حال سر قلاب را از ميان اين زاويه به طرف تار رو كه در سمت چپ تار زير قرار دارد برده و آن را دور مي زنند. سپس با سر قلاب قسمتي از خامه را كه ضلع بالايي زاويه مذكور را تشكيل داده است گرفته و قلاب را به سمت عقب مي كشند. با اين حركت سر خامه از پشت تار رو گذشته و از ميان تار زير و تار رو بيرون مي آيد. حال دو رشته نخ خامه را كه ميان دو تار ذكر شده قرار دارند گرفته و گره را پايين مي كشند و اضافه نخ خامه را به وسيله لبه قلاب مي برند. بايد سعي شود سر نخ خامه به طريقي به دست گرفته شود (ضلع بالايي زاويه) كه از يك سمت نيازي به بريدن خامه نبوده و تنها سر ديگر توسط لبه قلاب بريده شود تا در مصرف خامه صرفه جويي شود. همچنين دقت شود تا دو سر گره به يك اندازه بوده و يكي كوتاه و ديگري بلند نباشد. گره تركي را گره متقارن نيز مي گويند زيرا خامه به دور هر دو تار پيچيده شده و تارها نسبت به هم تقارن دارند.



نحوه كشيدن يا رد كردن پود ضخيم

براي پودكشي پود ضخيم به روش تركي باف از سيخ پودكشي استفاده مي نمايند. بدين شكل كه در فاصله دم كار تا زيگزاك سيخ پودكشي را از سمت قلاب دار به آرامي، از كنار قالي به داخل چله ها ( بين چله هاي زير و رو) عبور داده و سر پود را به قلاب سيخ درگير نموده و سيخ را به عقب مي كشند. با اين عمل نخ پود از لابه لاي چله هاي زير و رو عبور نموده و عرض قالي را طي مي نمايد. سپس با دفه يا كركيت كه در دست دارند پود را بدون چين خوردگي به طرف پايين هدايت مي نمايند. ابتدا به آرامي و بعد محكم به روي آن مي كوبند و اين عمل را در عرض چله انجام مي دهند، به طوري كه نخ پود روي تمام ريشه هاي يك رج دم كار قرار گيرد. توجه داشته باشيد در مراحل اوليه كار حتماً بايد نحوه كوبيدن طوري باشد كه دم كار صاف بوده و كوتاه و بلند نباشد. همچنين سعي شود تيغه هاي دفه يا كركيت به طور موازي با تارهاي چله بالا و پايين بريده شود تا به تارها آسيب نرسد.

در بافت به شيوه فارسي به جاي استفاده از سيخ پودكشي از انگشتان دست براي عبور پود استفاده مي شود براي اين كار ابتدا چوب هاف را بالا برده، فاصله دم كار با زيگزاك را زياد كرده و پود ضخيم را از زير زيگزاك و از بين تارهاي زير و رو به وسيله انگشتان دست عبور داده و با دفتين يا كركيت آن را محكم مي‌كوبند.



نحوه كشيدن يا رد كردن پود نازك

براي پودكشي پود نازك ابتدا چوب هاف را به پايين كشيده تا زيگزاك چله ها به طور يك دست و يكنواخت به دم كار نزديك شود. سپس نخ پود نازك را از بالاي زيگزاك و لابه لاي چله ها عبور داده و با گوشه دفه يا كركيت آن را آرام آرام به زير زيگزاك آورده و به خورد قالي مي دهند. سر ديگر پود را كه معمولاً با دست چپ آزاد مي شود بايد طوري رها باشد كه به راحتي بر روي پود ضخيم بخوابد. سپس با زدن دفه يا كركيت آن را كاملاً كوبيده تا در پشت قالي بين رجهاي بافته شده فاصله نيافتد. توجه داشته باشيد، چون نخ پود رو ظريف و نازك است و به طور مار-پيچ از لا به لاي تارهاي چله مي گذرد، كشش آن در هنگام پودكشي مهارت خاصي مي خواهد، بنابراين بايد دقت شود كه نه زياد آزاد باشد، زيرا به صورت اضافه در لابه لاي چله ها قرار مي گيرد و قالي پودنما مي شود، و نه اين كه زياد سفت كشيده شود چون نازك است و امكان دارد پاره شود. از اين نظر بايد در كشيدن و كوبيدن پود نازك دقت بيشتري به عمل آيد.

پود نازك تمامي چله ها را دور زده و تارهاي زير و روي چله را كه در اثر بافت هر رج نامنظم شده اند مرتب مي نمايد و باعث استحكام قالي مي شود. پود نازك از پشت قالي كاملاً پيداست چون تمامي چله ها را دور مي زند. رنگ پود نازك معمولاً به صورت رنگ آبي است ولي در بعضي از مناطق مانند اصفهان و نايين متناسب با رنگ زمينه قالي آن را رنگ نموده و مصرف مي نمايند.

شيرازه يا كناره پيچ

بعد از بافت هر رج بايد شيرازه يا كناره پيچ نيز به موازات قالي بافته شود. بافت شيرازه تا حدودي تارهاي چله را مهار نموده و از گسيختگي آن جلوگيري مي نمايد. ضمناً‌ در اطراف و حواشي قالي، ضمن پوشاندن سر پودها نظم و ظرافت خاصي مي دهد. انواع شيرازه عباتند از:

شيرازه بافي متصل: براي بافت كناره پيچ (شيرازه بافي) چند رشته نخ خامه را كه همرنگ ساده بافي و متن اصلي قالي مي باشد به هم تابيده و به صورت گلوله كوچكي در مي آورند. (يك گلوله براي شيرازه سمت راست و يك گلوله براي شيرازه سمت چپ). سر نخ گلوله را به 3 يا 5 رشته تار (برحسب اندازه و ظرافت قالي) كه قبلاً در مرحله چله كشي براي شيرازه بافي در طرفين چله ها پيش بيني شده گره مي زنند (معمولاً حدود 10 سانتيمتر به اندازه سر ريشه هاي قالي در ابتدا و انتها، سر آن را آزاد مي گذارند) پس از هر نوبت پود دادن (ضخيم و نازك) گلوله را از تارهاي شيرازه عبور داده و همراه سر پودها به صورت لوله اي يا حصيري پيچانده و محكم مي كشند و اين كار را در همه رجها تكرار مي نمايند.

شيرازه بافي منفصل: در كناره پيچ منفصل پس از اتمام قالي، شيرازه بافي جداگانه انجام مي شود. به اين ترتيب كه سر پودها بعد از هر رج بافت از دور چله هاي شيرازه طرفين قالي گذشته و به داخل قالي بر مي‌گردد. بعد از تكرار چندين رج حدود 5 سانتيمتر سر يكي از پودها را به دو راست رو يا تسمه آهني كه براي اين كار در طرفين دستگاه (بين قالي و راست روها) و براي جلوگيري از كجي قالي تعبيه شده پيچيده و به داخل قالي برگردانده مي شود و اين كار در تمام طول بافت قالي تكرار مي شود. بعد از بافت كامل قالي سر پودهايي را كه به راست روها و يا تسمه هاي طرفين بسته شده مي برند و شيرازه مناسب با متن و ظرافت قالي جداگانه تهيه و به وسيله سوزن به كناره هاي قالي به نحوي مي دوزند كه حالت شيرازه متصل را پيدا نمايد. شيرازه منفصل معمولاً در دستگاههايي كه كوجي ندارند متداول است، مانند دستگاههاي تركي در منطقه آذربايجان. لازم به ذكر است كه استحكام و كيفيت كناره پيچ متصل در عمل بهتر از نوع منفصل آن مي باشد.

نحوه ترميم پارگي چله ها

در حين بافت چنانچه چند تار از تارهاي چله پاره شد و تارهاي پاره شده کنار هم باشند و محل پارگي نيز بين چوب کوجي و دم کار باشد، ابتدا کمي نخ از جنس چله به اندازه لازم تهيه کرده آن را به سر تارهاي پاره شده به نحوي که گره ها در يک خط قرار نگيرند، گره زده سپس چله ها را به وسيله سوزن در حد 3 تا 5 سانتيمتر زير دم کار داخل قالي نموده و محکم مي نمايند. اگر بالاي چوب کوجي چله ها پاره شده باشند با رعايت کوجي پيچي و اتصال چله ها به نخ کوجي و مشخص کردن چله هاي زير و رو به روش فوق عمل مي نمايند. چنانچه يک تار پاره شود مقداري نخ چله به سر آن گره زده و به دم کار آورده و به چله بغلي آن گره مي زنند و اضافه گره را نيز همانند پود داخل چله هاي زير ورو مي نمايند.

پايين كشي قالي

پس از اينكه رج به رج قالي برابر روشهاي بافت بافته شد و به اصطلاح بالا آمد، قالي نقش مي گيرد و زماني مي رسد كه براي ادامه بافت، قالي بايد پايين كشيده شود. در چنين حالتي طبق پايين كشي در دستگاههاي تركي و يا دستگاههاي فارسي قالي پايين كشيده شده بافنده مجدداً مشغول بافت مي شود.

اگر عمليات بافت قالي مطابق نقشه ادامه يابد نقشه به طور كامل پياده خواهد شد. حال مانند ابتداي قالي، گليم بافي، مليله بافي و زنجيره بافي قالي انجام شده، سپس لحظه اي فرا مي رسد كه مي بايست قالي از دار بريده شده پايين آورده شود.

بريدن و پايين آوردن قالي از دار

شيوه بريدن به اين شكل است كه ابتدا بوسيله خط كش سرتاسر عرضي چله اضافه بالاي قالي به فاصله 10 تا 15 سانت (براي منظور نمودن سر ريشه قالي) بالاي زنجيره بافي را به صورت يك خط مستقيم علامت مي زنند (در واقع محل بريدن را مشخص مي نمايند) سپس كمي چله ها را شل نموده و به وسيله قيچي 5 سانتيمتر به 5 سانتيمتر چله ها را از كناره ها و وسط قالي به تناوب قيچي مي نمايند تا همه چله ها به طور يكنواخت بريده شود. اگر در اين كار دقت نشود ممكن است معايبي مثل سركجي در قالي بوجود آيد.

در بريدن قاليهايي كه چله آنها در زير دار به طناب پيچ دوخته شده و يا قالي در نيمه بافت در پايين كشي دوخت خورده است با دقت نخ دوخت را مي شكافند تا قالي كاملاً آزاد شود. سپس قالي را از پشت پهن نموده و سر قيچي ها و تارهاي اضافي چسبيده به قالي را جدا مي كنند و آن را جارو مي كنند و همين عمل را در روي قالي نيز انجام داده و آن را تميز مي نمايند.

بافندگان با سليقه به خاطر جلوگيري از درآمدن پودهاي گليم و استحكام بيشتر قالي، سرريشه هاي پايين و بالاي قالي را سه به سه در يك رديف مانند گيس بهم بافته و اندازه طولي آنها را نيز يكنواخت مي نمايند.
www.parsclubs.com